معاملات فصلی (ماده 169 ق.م.م) چیست؟ موارد مشمول، معافیت ها و نحوه ارسال

اگر صاحب کسب‌وکار، مدیر مالی یا حسابدار هستید، احتمالاً نام ماده 169 قانون مالیات های مستقیم یا معاملات فصلی را بارها شنیده‌اید. اما بسیاری از مودیان هنوز نمی‌دانند چه معاملاتی باید در صورت معاملات فصلی ثبت شود، چه اشخاصی مشمول این تکلیف هستند، مهلت ارسال معاملات فصلی چه زمانی است و در صورت ارسال نکردن، چه جرایمی در انتظار آن‌ها خواهد بود. در این مقاله از آکادمی مجتبی خسروی، صفر تا صد صورت معاملات فصلی را مرور می‌کنیم.

صورت معاملات فصلی چیست؟

صورت معاملات فصلی، گزارشی است که مؤدیان مالیاتی باید بر اساس ماده 169 قانون مالیات های مستقیم، در پایان هر فصل برای سازمان امور مالیاتی ارسال کنند. در این گزارش، تمام خریدها، فروش‌ها و سایر معاملات انجام‌ شده در طول سه ماه همراه با اطلاعات طرف معامله و جزئیات مورد نیاز ثبت می‌شود. این گزارش به سازمان امور مالیاتی کمک می‌کند اطلاعات اقتصادی مودیان را بررسی و از صحت عملکرد مالیاتی آن‌ها اطمینان حاصل کند.

چه مواردی باید در معاملات فصلی گزارش شود؟

یکی از رایج‌ترین سوالات مودیان این است که چه معاملاتی باید در صورت معاملات فصلی گزارش شود؟ به‌طور کلی، هر معامله‌ای که طبق مقررات ماده 169 قانون مالیات های مستقیم، مشمول ثبت و گزارش باشد، باید با اطلاعات کامل در سامانه مربوطه ثبت شود. مهم‌ترین مواردی که در صورت معاملات فصلی گزارش می‌شوند عبارت‌اند از:

• گزارش خرید کالا و خدمات
• گزارش فروش کالا و خدمات
• اطلاعات پرداخت قراردادها
• گزارش دریافت قراردادها
• گزارش عرضه مصرف‌کننده نهایی
• گزارش واردات و صادرات کالا
• گزارش اجاره املاک و مستغلات
• گزارش حق‌العمل کاری و مدیریت پیمان
• گزارش پیش فروش

برای ثبت هر معامله، اطلاعاتی مانند مشخصات خریدار یا فروشنده، شماره اقتصادی یا شناسه ملی، تاریخ معامله، مبلغ، نوع معامله و سایر اطلاعات مورد نیاز باید به‌درستی ثبت شود. ثبت ناقص یا اشتباه اطلاعات می‌تواند موجب مغایرت در سوابق مالیاتی و در برخی موارد، تعلق جرایم قانونی شود.

البته همه خریدها و فروش‌ها الزاماً در معاملات فصلی گزارش نمی‌شوند؛ برخی معاملات و اشخاص بر اساس قانون از این تکلیف معاف هستند که در ادامه مقاله آن‌ها را بررسی خواهیم کرد.

موارد معاف از معاملات فصلی

با وجود اینکه ماده 169 قانون مالیاتهای مستقیم، بسیاری از مودیان را ملزم به ارسال صورت معاملات فصلی کرده است، همه پرداخت‌ها و دریافت‌های یک کسب‌وکار قرار نیست در گزارش معاملات فصلی ثبت شوند. سازمان امور مالیاتی در آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم، مواردی را مشخص کرده که از ارسال در فهرست معاملات فصلی معاف هستند. 

معافیت های ماده 169 صورت معاملات فصلی عبارت‌ است از:

۱. حقوق و دستمزد

حقوق و مزایای کارکنانی که در فهرست مالیات بر حقوق ثبت و به سازمان امور مالیاتی اعلام می‌شود، نیازی به درج در معاملات فصلی ندارند. بنابراین، اگر هزینه حقوق را در لیست حقوق و دستمزد ارسال کرده‌اید، لازم نیست آن را دوباره در گزارش معاملات فصلی ثبت کنید.

۲. سود سپرده و جرایم بانکی

سود سپرده، کارمزد و جرایم پرداختی به بانک‌ها، مؤسسات اعتباری مجاز، صندوق‌های قرض‌الحسنه، صندوق تعاون و صندوق‌های حمایت از توسعه بخش کشاورزی، در گزارش معاملات فصلی ثبت نمی‌شوند.

۳. شارژ ساختمان

مبلغی که بابت شارژ ساختمان محل فعالیت یا آبونمان‌های مربوط به آن پرداخت می‌شود، از موارد غیر مشمول معاملات فصلی است و نیازی به ثبت در جدول خرید ندارد.

۴. پرداخت‌های قانونی به دولت

پرداخت‌هایی مانند جرایم، خسارت، انواع عوارض و مالیات (به‌جز مالیات و عوارض ارزش افزوده)، حق ثبت، حق تمبر، حقوق گمرکی و سایر مبالغ مشابه که به دستگاه‌های دولتی پرداخت می‌شوند، در جدول خرید معاملات فصلی ثبت نمی‌شوند.

نکته: مالیات و عوارض ارزش افزوده نیز به‌صورت جداگانه در معاملات فصلی ثبت نمی‌شود؛ این مبالغ همراه با اطلاعات همان فاکتور خرید یا فروش در گزارش درج می‌شوند.

۵. حق عضویت

حق عضویت پرداختی به انجمن‌ها، مجامع حرفه‌ای، احزاب و تشکل‌های غیردولتی که مجوز قانونی دارند، نیازی به ثبت در معاملات فصلی ندارد.

نکته: اگر کسب‌وکار شما از مشتریان بابت حق عضویت یا عناوین مشابه درآمد دریافت می‌کند، این مبلغ دیگر معاف نیست و باید در جدول فروش معاملات فصلی ثبت شود.

۶. سهام و اوراق بهادار

خرید و فروش سهام، سهم‌الشرکه، حق تقدم و انواع اوراق بهادار و همچنین سود حاصل از آن‌ها در معاملات فصلی گزارش نمی‌شود.

نکته: اگر بابت خرید و فروش اوراق بهادار برای دیگران کارمزد یا حق‌الزحمه دریافت می‌کنید، این درآمد باید در جدول فروش معاملات فصلی ثبت شود.

۷. کمک‌ها و هدایای بلاعوض

کمک‌ها، هدایا و جوایز بلاعوضی که جزء فعالیت و درآمد اصلی کسب‌وکار نباشند، مشمول ثبت در گزارش معاملات فصلی نیستند.

نکته: معاف بودن یک معامله به‌معنای معاف بودن مودی از سایر تکالیف مالیاتی نیست. بنابراین، اگر بخشی از معاملات شما از ارسال در صورت معاملات فصلی معاف باشد، همچنان باید سایر تکالیف قانونی مانند ارسال اظهارنامه، نگهداری اسناد و مدارک و انجام الزامات مالیاتی را در موعد مقرر انجام دهید.

نحوه ارسال معاملات فصلی

سازمان امور مالیاتی برای ارسال اطلاعات معاملات فصلی، دو روش را در اختیار مؤدیان قرار داده است. اینکه کدام روش را انتخاب کنید، به حجم معاملات و نحوۀ ثبت اطلاعات در کسب‌وکارتان بستگی دارد.

علاوه بر آن، در صورتی‌که تاکنون تجربه ثبت معاملات فصلی را نداشته‌اید، این بخش می‌تواند به‌عنوان یک آموزش معاملات فصلی کاربردی برای شروع کار شما باشد.

ارسال برخط (Online)

در صورتی‌که در سامانه ثبت‌نام الکترونیکی سازمان امور مالیاتی ثبت‌نام کرده و نام کاربری و رمز عبور خود را دریافت کرده‌ باشید، می‌توانید پس از ورود به سامانه ماده 169 اطلاعات معاملات را به‌صورت مستقیم در سامانه صورت معاملات فصلی (TTMS) ثبت کنید.

در این روش، اطلاعات هر معامله مانند خرید، فروش، واردات، صادرات، اجاره، قراردادها و سایر فرم‌های مورد نیاز به‌صورت دستی در سامانه معاملات فصلی وارد می‌شود. پس از ثبت نهایی نیز اطلاعات در سامانه ذخیره شده و برای هر رکورد تنها یک بار امکان ویرایش وجود دارد. در پایان نیز رسید ثبت اطلاعات در اختیار شما قرار می‌گیرد.

این روش برای کسب‌وکارهایی که تعداد معاملات آن‌ها زیاد نیست، ساده و کاربردی است.

ارسال غیر برخط (Offline)

اگر از نرم‌افزار حسابداری یا سیستم‌های رایانه‌ای برای ثبت معاملات استفاده می‌کنید، روش آفلاین انتخاب مناسب‌تری است. در این روش، ابتدا اطلاعات معاملات در نرم‌افزار حسابداری یا فایل استاندارد سازمان امور مالیاتی آماده می‌شود. سپس فایل در قالب مورد تأیید سازمان وارد (Import) شده، با نرم‌افزار کنترلی بررسی می‌شود و در نهایت از طریق سامانه معاملات فصلی به‌صورت یکجا ارسال خواهد شد.

این روش باعث می‌شود کسب‌وکارهایی که حجم معاملات بالایی دارند، بدون ثبت دستی تک‌تک اطلاعات، گزارش خود را سریع‌تر و با احتمال خطای کمتر ارسال کنند.

مهلت ارسال معاملات فصلی

یکی از مهم‌ترین وظایف مودیان مالیاتی، ارسال صورت معاملات فصلی در مهلت قانونی است. صرفاً ثبت اطلاعات کافی نیست؛ اگر گزارش پس از پایان مهلت مقرر ارسال شود، مودی ممکن است مشمول جرایم مالیاتی شود.

بر اساس تبصره ۳ ماده 169 قانون مالیات های مستقیم و ماده ۱۰ آیین‌نامه اجرایی آن، مهلت ارسال صورت معاملات فصلی حداکثر ۴۵ روز پس از پایان هر فصل است. به بیان ساده‌تر، پس از پایان هر دوره سه‌ماهه، یک ماه و نیم فرصت دارید تا اطلاعات معاملات خود را در سامانه ثبت و ارسال کنید.

اشخاص مشمول معاملات فصلی چه کسانی هستند؟

در صورتی‌که نمی‌دانید مشمول ارسال صورت معاملات فصلی هستید یا خیر، ابتدا باید وضعیت کسب‌وکار خود را بررسی کنید. بر اساس ماده 169 قانون مالیاتهای مستقیم و آیین‌نامه اجرایی آن، گروه‌های زیر موظف به ارسال گزارش معاملات فصلی هستند:

مشمولان ارسال معاملات فصلی تا قبل از سال ۱۳۹۵

تا قبل از سال ۱۳۹۵، اشخاص حقوقی و صاحبان مشاغل گروه اول و گروه دوم موظف بودند گزارش معاملات فصلی خود را در مهلت مقرر به سازمان امور مالیاتی ارسال کنند.

مشمولان ارسال معاملات فصلی از سال ۱۳۹۵ به بعد

بر اساس ماده ۹ آیین‌نامه اجرایی تبصره ۳ ماده 169 قانون مالیاتهای مستقیم، از سال ۱۳۹۵ به بعد، گروه‌های زیر مکلف به ارسال صورت معاملات فصلی هستند:

• تمام اشخاص حقوقی
• صاحبان مشاغل گروه اول مالیاتی که بر اساس نوع یا حجم فعالیت، در گروه اول موضوع آیین‌نامه اجرایی ماده ۹۵ قانون مالیات‌های مستقیم قرار می‌گیرند.

تفاوت معاملات فصلی و سامانه مودیان 

یکی از پرتکرارترین سوالات مودیان این است که آیا با راه‌اندازی سامانه مودیان، ارسال معاملات فصلی حذف شده است؟ راه‌اندازی سامانه مودیان به‌معنای حذف کامل صورت معاملات فصلی نیست، بلکه نحوۀ گزارش بخشی از اطلاعات معاملات را تغییر داده است.

معاملات فصلی براساس ماده 169 قانون مالیاتهای مستقیم، گزارشی از برخی معاملات مودیان است که در بازه‌های زمانی مشخص به سازمان امور مالیاتی ارسال می‌شود. در مقابل، سامانه مودیان سامانه‌ای برای ثبت و تبادل صورتحساب‌های الکترونیکی است و اطلاعات معاملات را به‌صورت برخط در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار می‌دهد. بنابراین، این دو تکلیف جایگزین یکدیگر نیستند و هر کدام مقررات و الزامات خاص خود را دارند.

تفاوت ماده 169 و 169 مکرر چیست؟

بسیاری از مودیان ماده 169 مکرر قانون مالیات های مستقیم را با ماده 169 اشتباه می‌گیرند، در حالی که این دو ماده، هرچند به تبادل اطلاعات مالیاتی مربوط هستند، اما موضوع و کاربرد متفاوتی دارند.

ماده ۱۶۹ بیشتر روی تکالیف مودیان تمرکز دارد؛ یعنی مشخص می‌کند مودیان باید چه اقداماتی مانند صدور صورتحساب، استفاده از سامانه‌های مربوط و ثبت اطلاعات معاملات را انجام دهند و در صورت انجام ندادن این تکالیف، چه جرایمی در انتظارشان است.

در مقابل ماده ۱۶۹ مکرر، نحوۀ اجرای این تکالیف را توضیح می‌دهد. این ماده مشخص می‌کند چه اطلاعاتی باید در سامانه ثبت شود، سازمان امور مالیاتی چگونه به اطلاعات دسترسی پیدا کند و سایر دستگاه‌ها چه همکاری‌هایی با سازمان مالیاتی داشته باشند.

به زبان ساده، اگر ماده 169 قانون مالیات های مستقیم را «قانون تعیین تکالیف» بدانیم، ماده ۱۶۹ مکرر «راهنمای اجرای آن» است. 

جرایم ماده 169 قانون مالیاتهای مستقیم

ارسال صورت معاملات فصلی فقط یک تکلیف اداری نیست، بلکه یکی از الزامات قانونی ماده 169 قانون مالیات‌های مستقیم است. در صورتی که مودی این تکلیف را انجام ندهد یا اطلاعات معاملات را به‌صورت ناقص، نادرست یا خارج از مهلت قانونی ارسال کند، ممکن است مشمول جرایم مالیاتی شود.

در جدول زیر، مهم‌ترین مواردی که باعث تعلق جریمه معاملات فصلی می‌شوند، از جمله عدم ارسال معاملات فصلی، ثبت اطلاعات ناقص و رعایت نکردن الزامات قانونی، آورده شده است:

ردیف	شرح تخلف	نرخ جریمه	ماخذ محاسبه جریمه
1	عدم ارائه فهرست معاملات طبق روش‌های تعیین شده	1%	مبلغ معاملاتی که فهرست آنها ارسال نشده
2	عدم صدور صورتحساب فروش کالا یا ارائه خدمات	2%	مبلغ مورد معامله
3	عدم درج شماره اقتصادی خود	2%	مبلغ مورد معامله
4	عدم درج شماره اقتصادی طرف معامله	2%	مبلغ مورد معامله
5	استفاده از شماره اقتصادی خود برای معاملات دیگران	2%	مبلغ مورد معامله
6	استفاده از شماره اقتصادی دیگران برای معاملات خود	2%	مبلغ مورد معامله

صورت معاملات فصلی ماده 169 را بدون خطا انجام دهید

قوانین مالیاتی هر سال در حال تغییر هستند و آشنایی با ماده 169، سامانه مودیان، اظهارنامه مالیاتی، ارزش افزوده و سایر تکالیف مالیاتی برای هر حسابدار یا صاحب کسب‌وکار ضروری است. اگر این قوانین را به‌درستی نشناسید، احتمال بروز اشتباه و پرداخت جرایم مالیاتی افزایش پیدا می‌کند.

در دوره آموزش حسابداری مالیاتی آکادمی مجتبی خسروی، تمامی مباحث کاربردی مالیات از آموزش قوانین و مقررات تا انجام عملی تکالیف مالیاتی، ارسال اظهارنامه، آموزش ماده 169 قانون مالیات های مستقیم مطابق با آخرین تغییرات دستورالعمل جدید ماده 169، سامانه مودیان و نکات مهم رسیدگی مالیاتی به صورت کاملاً پروژه محور و همراه با مثال‌های واقعی آموزش داده می‌شود.

جمع‌بندی

معاملات فصلی، یکی از مهم‌ترین تکالیف مالیاتی مودیان است که براساس ماده 169 قانون مالیات های مستقیم انجام می‌شود. به همین دلیل کلیۀ افراد حقیقی و حقوقی که صاحبان مشاغل هستند، باید ظرف ۴۵ روز بعد از پایان هر فصل، نسبت به ارائه اطلاعات مربوط به خرید و فروش و معاملات آن اقدام کنند. به نظر شما، کدام اشتباه در ارسال معاملات فصلی بیشتر از همه باعث جریمه مودیان می‌شود؟ نظرات و تجربیات خود را در کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول