انواع مرخصی در قانون کار ۱۴۰۵ | شرایط، مدت و حقوق کارکنان

مرخصی یکی از موضوعات مهم در دوران اشتغال هر کارمند و کارگر است. گاهی به دلایل شخصی، خانوادگی یا اضطراری، حضور در محل کار در روزهای غیر تعطیل ممکن نیست. در این شرایط، آگاهی از انواع مرخصی‌های پیش‌بینی شده در قانون کار  و شرایط استفاده از آن اهمیت به‌سزایی دارد. در این مقاله از آکادمی مجتبی خسروی، انواع مرخصی قانون کار، نحوه استفاده از آن‌ها و قوانین جدید مربوطه را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

انواع مرخصی طبق قانون کار

مرخصی حقی قانونی است که به کارگران امکان می‌دهد برای مدت معینی از کار خود فاصله بگیرند، بدون اینکه حقوق یا سوابق کاری‌ آن‌ها تحت تأثیر قرار گیرد. مرخصی برای اهداف مختلفی مانند استراحت، درمان بیماری، انجام وظایف خانوادگی یا سایر نیازهای شخصی پیش‌بینی شده است.

بر‌اساس ماده ۶۹ قانون کار، زمان استفاده از مرخصی با توافق بین کارگر و کارفرما تعیین می‌شود. در صورت بروز هرگونه اختلاف، اداره کار و امور اجتماعی محل مسئولیت تصمیم‌گیری نهایی را برعهده خواهند داشت.

در قانون کار، کارگران و کارمندان می‌توانند بر‌اساس شرایط خود، از انواع مختلف مرخصی در طی سال استفاده کنند. در جدول مرخص کارگران، انواع مرخصی‌های پیش‌بینی‌ شده در قانون کار شامل موارد زیر است:

مرخصی استحقاقی در قانون کار 

مرخصی استحقاقی یکی از حقوق مهم کارگران است و قرار نیست برای استفاده از آن احساس کنید لطفی در حق شما انجام شده است.

طبق ماده ۶۴ قانون کار، هر کارگر در طول یک سال می‌تواند از یک ماه مرخصی با استفاده از مزد بهره‌مند شود. این یک ماه شامل ۴ روز جمعه است و به همین دلیل، در عمل معمولاً از ۲۶ روز کاری در سال صحبت می‌کنیم.

اگر کمتر از یک سال کار کرده باشید، میزان مرخصی شما متناسب با مدت کارکرد تان محاسبه می‌شود. بنابراین اگر تازه وارد یک مجموعه شده‌اید یا بخشی از سال را در آن کار کرده‌اید، مرخصی استحقاقی شما از بین نمی‌رود؛ بلکه به نسبت مدت اشتغال محاسبه خواهد شد.

آیا مرخصی سالانه ۲۶ روز است یا ۳۰ روز؟

این یکی از پرتکرارترین ابهام‌ها درباره مرخصی قانون کار است. پاسخ کوتاه این است که هر دو عدد درست هستند، اما منظورشان متفاوت است.

مطابق ماده ۶۴، میزان مرخصی استحقاقی کارگر در سال یک ماه است که با احتساب چهار جمعه، معادل ۳۰ روز تقویمی خواهد بود. از آنجا که جمعه‌ها تعطیل هفتگی هستند، این ۴ روز از مرخصی کارگر کسر می‌شود و در نتیجه، مرخصی قابل استفاده در روزهای کاری معمولاً ۲۶ روز در سال است.

پس می‌توان این موضوع را این‌طور به خاطر سپرد:

• ۳۰ روز تقویمی مرخصی در سال با احتساب ۴ جمعه
• ۲۶ روز کاری مرخصی در سال
• تعطیلات رسمی، در صورتی که در فاصله مرخصی قرار بگیرند، از سهم مرخصی سالانه کم نمی‌شوند.

بنابراین اگر جایی دیدید نوشته شده «مرخصی سالانه کارگران ۳۰ روز است» و جای دیگری «۲۶ روز»، این دو عبارت لزوماً با یکدیگر تناقض ندارند؛ تفاوت در نحوه محاسبه روزهای مرخصی است.

نحوه محاسبه 2.5 روز مرخصی در ماه

اگر بخواهیم مرخصی سالانه را به شکل ماهانه محاسبه کنیم، سهم هر ماه از مرخصی استحقاقی ۲.۵ روز خواهد بود.

دلیل آن هم ساده است:

۳۰ روز مرخصی سالانه ÷ ۱۲ ماه = ۲.۵ روز در ماه

البته این ۲.۵ روز بر مبنای مرخصی یک ماه با احتساب جمعه‌هاست. در محاسبات منابع انسانی، ممکن است میزان مرخصی به صورت ساعت یا روز کاری ثبت شود و نحوه نمایش آن در سیستم‌های حقوق و دستمزد متفاوت باشد.

برای مثال، اگر کارگری ۶ ماه کامل در یک کارگاه مشغول به کار باشد، میزان مرخصی استحقاقی او به صورت تقریبی برابر است با:

۶ × ۲.۵ = ۱۵ روز

بنابراین اگر هنوز یک سال کامل از شروع کار شما نگذشته است، نگران نباشید؛ مرخصی شما متناسب با مدت کارکرد تان ایجاد می‌شود.

مرخصی استحقاقی در مشاغل سخت و زیان‌آور

قانون کار برای افرادی که در مشاغل سخت و زیان‌آور فعالیت می‌کنند، شرایط متفاوتی در نظر گرفته است.

طبق ماده ۶۵ قانون کار، کارگران فعال در مشاغل سخت و زیان‌آور در هر سال از پنج هفته مرخصی استحقاقی برخوردار هستند.

این مرخصی باید تا حد امکان در دو نوبت و در پایان هر شش ماه از مدت کار به کارگر داده شود. دلیل این حمایت قانونی هم روشن است؛ فعالیت در مشاغل سخت و زیان‌آور فشار بیشتری بر جسم و شرایط کاری فرد وارد می‌کند و استراحت کافی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مرخصی ساعتی چیست؟

گاهی لازم نیست برای یک روز کامل مرخصی بگیرید. ممکن است چند ساعت کار شخصی داشته باشید، برای انجام یک کار اداری مجبور باشید محل کار را ترک کنید یا به هر دلیل فقط بخشی از روز به مرخصی نیاز داشته باشید. در این شرایط، موضوع مرخصی ساعتی مطرح می‌شود.

طبق ماده ۷۰ قانون کار، مرخصی کمتر از یک روز، مرخصی استحقاقی محسوب می‌شود. بنابراین میزان ساعاتی که از مرخصی ساعتی استفاده می‌کنید، از مانده مرخصی استحقاقی شما کسر خواهد شد.

نکته مهم این است که نحوه استفاده از مرخصی ساعتی باید با مقررات کارگاه و هماهنگی با کارفرما انجام شود. اگر مجموع ساعات مرخصی شما به اندازه یک روز کاری برسد، معادل یک روز از مرخصی استحقاقی شما محاسبه می‌شود.

مرخصی روزانه

رایج‌ترین شکل استفاده از مرخصی استحقاقی، مرخصی برای یک یا چند روز کامل است. در این حالت، کارگر معمولاً درخواست مرخصی خود را طبق روال داخلی کارگاه ثبت می‌کند و زمان استفاده از مرخصی با هماهنگی کارفرما تعیین می‌شود.

در مدت مرخصی استحقاقی، حقوق مربوط به این ایام برقرار است و روزهایی که طبق قانون تعطیل هفتگی یا تعطیلات رسمی هستند، مطابق مقررات مربوط به مرخصی از سهم مرخصی سالانه کارگر کسر نمی‌شوند.

یک نکته کاربردی هم این است که جمعه تعطیل هفتگی با استفاده از مزد است و نباید آن را به عنوان یک روز کاری عادی در محاسبه مرخصی در نظر گرفت.

مرخصی شیردهی یا «پاس شیر» چیست؟

مرخصی شیردهی را بهتر است با مرخصی استحقاقی یکی ندانیم. ماده ۷۸ قانون کار برای مادران شیرده، حمایت جداگانه‌ای در نظر گرفته است.

طبق ماده 78، کارفرما موظف است تا پایان دو سالگی کودک، پس از هر سه ساعت کار، نیم ساعت فرصت برای شیر دادن در اختیار مادر قرار دهد. این زمان جزء ساعات کار محسوب می‌شود.

بنابراین این فرصت را نباید با مرخصی استحقاقی سالانه اشتباه گرفت؛ زمان شیردهی، حق مستقلی است و از ۲۶ روز مرخصی کاری سالانه کسر نمی‌شود. در مورد مادرانی که دارای فرزندان دوقلو یا بیشتر هستند نیز قانون حمایت بیشتری در نظر گرفته است و امکان استفاده از تسهیلات مربوط به شیردهی برای آن‌ها وجود دارد.

مرخصی استعلاجی در قانون کار

مرخصی استعلاجی یکی دیگر از انواع مرخصی‌های قانون کار، حقی قانونی برای کارگران است که در صورت ابتلا به بیماری‌های ناشی از کار، حوادث کاری یا بیماری‌های عادی از آن بهره‌مند می‌شوند. این مرخصی، بدون محدودیت زمانی مشخص، تا زمان بهبودی کامل کارگر با تأ‌یید پزشک معالج یا سازمان تأمین اجتماعی ادامه می‌یابد.

بر‌اساس ماده ۵۹ قانون تأ‌مین اجتماعی، کارگران بیمه‌شده‌ای که به دلیل بیماری یا نیاز به درمان‌های توانبخشی موقتاً قادر به کار نیستند و از کارفرما حقوق دریافت نمی‌کنند، می‌توانند غرامت دستمزد دریافت کنند. این غرامت مشروط به اشتغال یا استفاده از مرخصی استحقاقی در زمان بیماری است. پرداخت غرامت برای بیماری‌های حرفه‌ای یا حوادث کاری از روز اول و برای بیماری‌های عادی (در صورت عدم بستری) از روز چهارم پرداخت می‌شود.

همچنین، طبق ماده ۷۴ قانون کار، مدت مرخصی استعلاجی تأیید شده توسط سازمان تأ‌مین اجتماعی به‌عنوان سابقه خدمت و بازنشستگی محاسبه می‌شود. شرایط دریافت غرامت دستمزد شامل موارد زیر است: 

•  عدم ازکارافتادگی کامل. 
• عدم دریافت حقوق از کارفرما در دوره بیماری. 
•  اشتغال یا استفاده از مرخصی استحقاقی در زمان تشخیص بیماری.  

نکته: مرخصی استعلاجی تا سه روز با تأ‌یید پزشک معتمد، توسط کارفرما پرداخت می‌شود. 

برای دوره‌های بیش از سه روز، در صورت تأ‌یید پزشک معتمد سازمان اجتماعی،حقوق و مزایای فرد پس از پایان دوره استعلاجی، توسط سازمان تأ‌مین اجتماعی پرداخت خواهد شد.

مرخصی بدون حقوق در قانون کار

در صورتی‌که کارمند مرخصی استحقاقی خود را به طور کامل استفاده کرده باشد، می‌تواند با توافق کارفرما از مرخصی بدون حقوق استفاده کند. ویژگی اصلی این نوع مرخصی، عدم پرداخت حقوق و مزد در طول مدت استفاده است و طبق ماده ۱۶ قانون کار، قرارداد کارگرانی که از مرخصی بدون حقوق استفاده می‌کنند، در طول مدت مرخصی به حالت تعلیق درمی‌آید و حداکثر مدت مجاز برای مرخصی بدون حقوق، دو سال تعیین شده است.

مرخصی تحصیلی طبق قانون کار

مرخصی تحصیلی، یکی از انواع مرخصی‌های پیش‌بینی‌شده در قانون کار، به کارگران و کارمندان این امکان را می‌دهد که بدون فسخ قرارداد کار و با موافقت کتبی کارفرما، برای ادامه تحصیل و ارتقای سطح علمی خود از مرخصی بدون حقوق تا حداکثر دو سال استفاده کنند.
این مرخصی که با هدف حمایت از حق آموزش (مطابق اصل سوم قانون اساسی) طراحی شده، قرارداد کار را به حالت تعلیق درمی‌آورد، اما کارگر پس از پایان دوره حق بازگشت به کار را دارد. در صورت توافق کارفرما، این مدت می‌تواند تا دو سال دیگر تمدید شود و در مجموع تا چهار سال ادامه یابد.

مرخصی حج در قانون کار

کارمندان و کارگران می‌توانند برای ادای فریضه حج واجب، از مرخصی حج به عنوان یکی از انواع مرخصی در قانون کار، به مدت یک ماه استفاده کنند. مطابق قانون کار، این مرخصی با حقوق محاسبه می‌شود (۲۶ روز مرخصی طبق قانون کار). در صورتی که فرد کمتر از ۳۰ روز مرخصی استحقاقی داشته باشد، مابقی روزها به عنوان مرخصی بدون حقوق در نظر گرفته خواهد شد.

این نوع مرخصی تنها برای انجام فریضه حج واجب معتبر است و برای سفر حج عمره نمی‌توان از آن استفاده کرد. در صورت تمایل به سفر حج عمره، فرد می‌تواند از مرخصی بدون حقوق برای مدت زمان سفر بهره ببرد.

بر‌اساس ماده ۶۷ قانون کار، هر کارگر تنها یک بار در طول خدمت خود حق استفاده از مرخصی استحقاقی یا بدون حقوق به مدت یک ماه برای انجام فریضه حج واجب را دارد.

در این نوع مرخصی، در صورتی که کارگر مرخصی استحقاقی کافی داشته باشد، می‌تواند آن را برای انجام حج استفاده و حقوق آن را دریافت کند. در غیر این صورت، روزهای باقی‌مانده به صورت بدون حقوق محاسبه خواهد شد.

مرخصی فوت و ازدواج در قانون کار

مطابق ماده ۷۳ قانون کار، کلیهٔ کارگران در موارد زیر حق استفاده از سه روز مرخصی را دارند:
الف) ازدواج دائم.
ب) فوت همسر، پدر، مادر و یا فرزندان.

زمان استفاده از این سه روز مرخصی صرفاً همزمان با وقوع رویداد مربوطه (ازدواج دائم یا فوت بستگان ذکر شده) امکان‌پذیر است و قابل انتقال یا استفاده در زمان‌های دیگر نیست.

نکته: مرخصی ازدواج کارمندان و مرخصی فوت، مستقل از مرخصی استحقاقی سالانه محاسبه می‌شود و هیچ ارتباطی با آن ندارد.

مرخصی زایمان در قانون کار

یکی دیگر از انواع مرخصی برای زنان شاغل در بخش‌های دولتی و غیر دولتی، مرخصی زایمان است. زنان مشمول می‌توانند از ۹ ماه مرخصی با حقوق برخوردار شوند. همچنین، همسران آن‌ها به دو هفته از مرخصی اجباری با حقوق بهره‌مند می‌شوند. در بخش خصوصی و شرکت‌های تحت پوشش تأ‌مین اجتماعی، مرخصی زایمان ۶ ماه است و مرخصی اجباری همسران تنها با تأ‌یید کارفرما قابل استفاده خواهد بود.

شرایط استفاده از مرخصی زایمان به شرح زیر است:

1. ظرف یکسال پیش از زایمان، حق بیمه ۶۰ روز کار را به سازمان تأمین اجتماعی پرداخت کرده باشند.
2. در مدت استراحت پس از زایمان، کارگر نباید مشغول به کار باشد و مزد و حقوق دریافت کند.
3. در تاریخ اعلام زایمان مشغول به کار بوده و یا در مرخصی استحقاقی باشد.
4. در دوره استراحت مزدی برای وی مطرح باشد.

مبلغ کمک هزینه مرخصی زایمان معادل میانگین (دو سوم) دستمزد روزانه بیمه شده در ۹۰ روز آخر قبل از شروع مرخصی برای هر روز استراحت محاسبه می‌شود. حداکثر مدت کمک مزبور ۹ ماه است، با این شرط که حداکثر ۲ ماه آن پیش از زایمان قابل استفاده خواهد بود، بدون کسر ۳ روز اول. همچنین، دوره مرخصی زایمان به عنوان سابقه کار کارگر محسوب شده و در طول این مدت، پرداخت حقوق و مزایا کارگر بر‌عهدهٔ سازمان تامین اجتماعی قرار دارد.

مرخصی اجباری در قانون کار

اگر بخواهیم مرخصی اجباری را از دید قانون کار نگاه کنیم، باید بگوییم که در اصل چنین مفهومی وجود ندارد؛ چرا که از دید قانون، کارگر باید به دنبال مرخصی باشد.

اما طبق خبرهای موجود در خبرگذاری‌های معتبر، در سال‌های گذشته، برخی از شرکت‌ها و صنایع بزرگ مانند خودروسازی، آژانس‌های مسافرتی یا شرکت‌های عمرانی و حتی برخی از کارگاه‌های کوچک، روند فعالیت خود را متوقف کرده‌اند و به کارگران، مرخصی اجباری با حقوق و بدون حقوق داده‌اند.

بر این اساس، کارمندان و کارگران، بنابر اجبار و از سر ناچاری، محل کار خود را تا پایان زمان مرخصی اجباری کارگران ترک می‌کنند. البته برخی از این افراد تعطیل کردن کارگاه خود را به اطلاع شورای اسلامی کار کارگاه هم می‌رسانند؛ بنابراین این شیوه، با عنوان مرخصی اجباری در قانون کار شناخته شده است. البته باید بدانید که حتی شورای اسلامی کارگاه هم نباید اجازه تعطیلی کارگاه بدون حقوق را بدهد. اما طبق ماده 65 قانون کار، متوقف کردن کار کارگاه‌ها و مرخصی اجباری از طرف کارفرما، تنها در صورت پرداخت حقوق و دستمزد داده می‌شود.

PDF فرم درخواست مرخصی در قانون کار

فرم درخواست مرخصی، سندی برای ثبت رسمی درخواست انواع مرخصی کارگران مطابق با قانون کار است. در ادامه نمونه‌ای از آن را مشاهده می‌کنید.

جمع‌بندی

نگاهی بر ماده‌های ۶۲ تا ۷۴ قانون کار نشان می‌دهد که قانون‌گذار برای حمایت از کارگران، مجموعه‌ای منسجم از انواع مرخصی را تدوین کرده است. این مقررات شامل مرخصی استحقاقی سالانه، استعلاجی، بدون حقوق، زایمان، حج، فوت و ازدواج می‌شود که همگی با هدف حفظ سلامت، امنیت شغلی و پوشش نیازهای خاص کارگران طراحی شده‌اند.

اگر می‌خواهید انواع مرخصی در قانون کار را فقط به‌ صورت تئوری ندانید و بتوانید آن‌ها را در محاسبه حقوق، مزایا، بیمه و مالیات کارکنان به‌درستی اعمال کنید، دوره حسابداری حقوق و دستمزد انتخاب مناسبی برای شماست. در این دوره، نحوه ثبت و محاسبه مرخصی استحقاقی، استعلاجی، بدون حقوق و سایر موارد مرتبط را با مثال‌های کاربردی و مطابق قوانین کار و تأمین اجتماعی یاد می‌گیرید تا بتوانید لیست حقوق را دقیق‌تر و بدون خطا تنظیم کنید.

سوالات متداول