تفاوت بیمه اجباری و اختیاری تامین اجتماعی چیست؟ ۴ شباهت کلیدی که نمی‌دانستید!

اگر شاغل هستید یا قصد دارید برای آینده خود سابقه بیمه ایجاد کنید، احتمالاً با دو اصطلاح «بیمه اجباری» و «بیمه اختیاری» روبه‌رو شده‌اید. بسیاری از افراد تفاوت این دو بیمه را فقط در نحوۀ پرداخت حق بیمه می‌دانند، در حالی که پوشش‌ها، بیمه بیکاری، شرایط بازنشستگی و مزایای قانونی آن‌ها تفاوت‌های مهمی دارد. در این مقاله از آکادمی مجتبی خسروی، توضیح می‌دهیم که تفاوت بیمه اجباری و اختیاری چیست و هر کدام شامل چه مزایایی می‌شود که بتوانید بهترین تصمیم را برای آینده کاری و بازنشستگی خود بگیرید.

اصلی‌ترین تفاوت بیمه اجباری و اختیاری چیست؟

اگر بین انتخاب بیمه اجباری و بیمه اختیاری مردد هستید، قبل از هر چیز باید بدانید تفاوت اصلی بیمه اجباری و اختیاری چیست؟ در واقع اصلی‌ترین تفاوت در دو موضوع مهم، یعنی نحوۀ پرداخت حق بیمه و برخورداری از بیمه بیکاری است.

در تصویر زیر می‌توانید به طور خلاصه با تفاوت بیمه اجباری و اختیاری آشنا شوید:

در بیمه اجباری، کارفرما وظیفه دارد بخش عمده حق بیمه شما را پرداخت کند و در کنار آن، مزایایی مانند بیمه بیکاری هم برایتان وجود دارد، اما در بیمه اختیاری، چون کارفرمایی وجود ندارد، پرداخت تمام حق بیمه بر عهده خودتان است و بیمه بیکاری هم به شما تعلق نمی‌گیرد.

البته تفاوت فقط به این دو مورد ختم نمی‌شود. نحوۀ ثبت‌نام، مسئول پرداخت حق بیمه، بعضی از حمایت‌های سازمان تأمین اجتماعی و حتی مبلغ مستمری بازنشستگی در آینده، همگی می‌توانند با توجه به نوع بیمه متفاوت باشند.

به همین دلیل، بهتر است قبل از انتخاب، جدول کامل تفاوت‌ بیمه اختیاری و اجباری را مشاهده کنید:

شرح تفاوت	بیمه اجباری	بیمه اختیاری	بیمه مشاغل آزاد
نرخ حق بیمه	30% حقوق و دستمزد	27% مبلغ توافق شده	بر اساس خدمات دریافتی بین 14% و 18% مبلغ مورد توافق، متفاوت است
شخص پرداخت کننده حق بیمه	بخشی بیمه‌گذار و بخشی کارفرما	بیمه‌گذار	بیمه‌گذار
تعهدات بیمه‌ای	کلیۀ خدمات و مزایای سازمان تامین اجتماعی	کلیۀ خدمات و مزایا بدون بیمه بیکاری، کمک هزینه ازدواج و غرامت ایام بیماری یا بارداری	کلیۀ خدمات بدون بیمه بیکاری و کمک هزینه ازدواج، غرامت ایام بیماری یا بارداری و هزینه پروتز و اروتز
قوانین و مقررات انعقاد بیمه نامه	تابع مقررات اجباری قانون کار	تابع مقررات اختیاری بیمه گذار	تابع مقررات اختیاری بیمه گذار
سوابق بیمه‌ای متقاضی	بدون نیاز به سابقه	حداقل 30 روز سابقه پرداخت بیمه	بدون نیاز به سابقه
شرایط سنی بیمه‌گذار	بدون شرایط سنی	حداکثر 55 سال (مرد و زن)	زن 45 سال، مرد 50 سال
مدارک مورد نیاز	احراز رابطه کارگری و کارفرمایی	—	پروانه کسب
مراجع قانونی جهت شکایت	اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی	دیوان عدالت اداری	دیوان عدالت اداری
مشمولین	مشمولین قانون کار	کلیۀ افرادی که تحت پوشش هیچ بیمه‌ای نیستند	صاحبان مشاغل آزاد بدون داشتن بیمه پایه

تفاوت حق بیمه در بیمه اجباری و اختیاری

یکی از مهم‌ترین مواردی که تفاوت بیمه اجباری و اختیاری یا مشاغل آزاد را مشخص می‌کند، نحوۀ محاسبه و پرداخت حق بیمه است. شاید در نگاه اول فقط تفاوت درصدها به چشم بیاید، اما موضوع اصلی این است که چه پوشش‌هایی دریافت می‌شود؟

در بیمه اجباری مجموع حق بیمه معادل ۳۰ درصد دستمزد مشمول بیمه است. از این مقدار، ۷ درصد توسط کارگر و ۲۳ درصد توسط کارفرما پرداخت می‌شود.

بنابراین، کارگر تنها بخشی از حق بیمه را پرداخت می‌کند و مسئولیت پرداخت بخش عمده آن بر عهده کارفرما است.

در بیمه اختیاری فرد باید تمام حق بیمه را شخصاً پرداخت کند. نرخ حق بیمه در این نوع بیمه، ۲۷ درصد دستمزد مبنای پرداخت است و هیچ کارفرمایی در پرداخت آن مشارکت ندارد.

به همین دلیل، در صورت پرداخت نکردن حق بیمه در مهلت مقرر، امکان قطع قرارداد بیمه وجود دارد.

تفاوت شرایط بیمه بیکاری در بیمه‌های اجباری و اختیاری

اگر از افرادی هستید که امنیت شغلی برایتان اهمیت زیادی دارد، این بخش می‌تواند در تصمیم‌گیری شما نقش مهمی داشته باشد. در واقع، یکی از مهم‌ترین تفاوت بیمه اجباری و اختیاری به امکان استفاده از بیمه بیکاری مربوط می‌شود.

در بیمه اجباری، کارفرما علاوه بر سهم اصلی حق بیمه، ۳ درصد بابت بیمه بیکاری پرداخت می‌کند. به همین دلیل، اگر بیمه‌شده بدون میل و اراده خود بیکار شود و سایر شرایط قانونی دریافت مقرری را داشته باشد، می‌تواند از مزایای بیمه بیکاری استفاده کند.

اما در بیمه اختیاری، شرایط کاملاً متفاوت است. از آنجا که در این نوع بیمه، حق بیمه‌ای بابت بیکاری پرداخت نمی‌شود، افرادی که این نوع بیمه را انتخاب می‌کنند، کارفرما ندارند و رابطه کارگری و کارفرمایی برای آن‌ها وجود ندارد. به همین دلیل، حتی اگر فعالیت اقتصادی خود را متوقف کنند یا دیگر درآمدی نداشته باشند، امکان دریافت مقرری بیمه بیکاری را نخواهند داشت.

حقوق بازنشستگی بیمه اجباری بیشتر است یا اختیاری؟

معمولاً حقوق بازنشستگی بیمه اجباری بیشتر از بیمه اختیاری است، چون در ساختار و پرداخت‌ها تفاوت‌های مهمی وجود دارد که روی مستمری نهایی تأثیر می‌گذارد. از مهم‌‌ترین دلایل تفاوت بیمه‌های اختیاری و اجباری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نرخ بالاتر پرداخت حق بیمه در اجباری.
• وجود سهم کارفرما در اجباری که فشار مالی را از دوش بیمه‌شده کم می‌کند.
• محاسبه مستمری بر اساس دو سال پایانی با حقوق بالاتر در بیمه اجباری.
• عدم پوشش بیمه بیکاری در بیمه اختیاری که یکی از مزایای مهم قانون کار است.

به بیان ساده‌تر، پاسخ این سوال به نوع بیمه بستگی ندارد، بلکه به دستمزد مبنای پرداخت حق بیمه و سابقه پرداخت بستگی دارد. 

بیمه تامین اجتماعی اجباری و اختیاری در چه مواردی مشترک هستند؟

با وجود تفاوت‌های مهم بین بیمه اجباری و اختیاری، این دو نوع بیمه در بسیاری از خدمات تأمین اجتماعی با یکدیگر مشترک هستند. به همین دلیل، انتخاب بیمه اختیاری به معنای از دست دادن تمام مزایای تأمین اجتماعی نیست. مهم‌ترین موارد مشترک عبارتند از:

• پرداخت مستمری بازنشستگی، ازکارافتادگی و فوت
• پرداخت هزینه خدمات درمانی
• پرداخت هزینه کفن و دفن
• تامین وسایل کمک پزشکی

آیا می‌توان از بیمه اختیاری به اجباری تغییر وضعیت داد؟

برای تبدیل بیمه اختیاری به بیمه اجباری، کافی است فرد در یک شغل دارای کارفرما مشغول به کار شود و کارفرما او را مطابق قانون کار بیمه کند. در این حالت، پس از ارسال لیست بیمه توسط کارفرما، بیمه اجباری جایگزین بیمه اختیاری شده و سوابق به‌ صورت پیوسته ثبت می‌شود.

قطع بیمه اختیاری و آغاز بیمه اجباری نیازی به انصراف رسمی از قرارداد اختیاری ندارد؛ سازمان تامین اجتماعی با تشخیص شروع اشتغال و دریافت لیست بیمه، بیمه اجباری را اعمال و بیمه اختیاری را غیرفعال می‌‌کند.

بیمه اجباری یا اختیاری؛ کدام گزینه برای شما مناسب‌تر است؟

شناخت تفاوت بیمه اجباری و اختیاری فقط برای انتخاب نوع بیمه اهمیت ندارد؛ بلکه برای حسابداران و مدیران کسب‌وکار، آشنایی با نحوۀ محاسبه حق بیمه، مزایا و تعهدات هر نوع بیمه ضروری است. یک اشتباه در ثبت حقوق، محاسبه بیمه یا ارسال لیست تأمین اجتماعی می‌تواند باعث ایجاد مشکلات مالی و قانونی برای مجموعه شود.

در دوره حسابداری حقوق و دستمزد آکادمی مجتبی خسروی یاد می‌گیرید قوانین حقوق، بیمه و مالیات را به‌صورت کاربردی اجرا کنید؛ از محاسبه حق بیمه و تفاوت پوشش‌های بیمه اجباری و اختیاری گرفته تا تهیه لیست بیمه، محاسبه حقوق و ثبت‌های حسابداری. این دوره به شما کمک می‌کند با تسلط بیشتری وارد بازار کار شوید و وظایف حقوق و دستمزد را دقیق‌تر انجام دهید.

جمع‌بندی

در این مقاله از آکادمی مجتبی خسروی، تفاوت بیمه اجباری و اختیاری را مرور کردیم. اگر شما کارمند هستید لازم است بیمه اجباری را از کارفرمای خود مطالبه کنید. در صورتی که خود کارفرما هستید یا شاغل نیستید، خرید بیمه اختیاری به شما فرصت استفاده از خدمات بیمه را می‌دهد. اگر همچنان در این مورد دچار ابهام هستید و سوالی دارید، می‌توانید در کامنت‌ها سوالات خود را با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول