انواع مالیات بر درآمد اتفاقی؛ نحوه محاسبه + معافیت‌ها

تصور کنید در قرعه‌کشی بانک، برنده یک خودروی ارزشمند شده‌اید؛ آیا می‌دانستید این جایزه برای شما مالیات بر درآمد اتفاقی ایجاد می‌کند؟ شاید فکر کنید چون خودرو را خریداری نکرده‌اید، مالیاتی هم به آن تعلق نمی‌گیرد؛ اما قانون مالیات‌های مستقیم برای چنین دریافت‌هایی، مالیات پیش‌بینی کرده است. در این مقاله از آکادمی مجتبی خسروی، با انواع مالیات بر درآمد اتفاقی و نحوه محاسبه هر کدام آشنا می‌شویم.

چه درآمدهایی مشمول مالیات اتفاقی هستند؟

بر اساس ماده 119 قانون مالیات های مستقیم، هر درآمدی که بدون انجام فعالیت شغلی مشخص و به صورت بلاعوض یا غیرمنتظره مانند هبه، صلح رایگان، دریافت جوایز یا انجام معاملات با قیمت‌های غیرواقعی به‌دست آید، درآمد اتفاقی محسوب می‌شود و شخص دریافت کننده باید مالیات آن را محاسبه و به سازمان امور مالیاتی پرداخت کند.

ویژگی اصلی این درآمدها، غیرمترقبه بودن، غیرشغلی بودن و نداشتن تکرار است. این نوع درآمد در دسته مالیات‌های مستقیم، ذیل عنوان «مالیات بر درآمد» طبقه‌بندی می‌شود.

برای اینکه موضوع برایتان ملموس‌تر شود، بهتر است انواع درآمد اتفاقی را در چند گروه اصلی بررسی کنیم. مهم‌ترین مواردی که در این زمینه مطرح می‌شوند عبارتند از:

• درآمدهای نقدی بلاعوض
• درآمدهای غیرنقدی بلاعوض
• هبه
• برخی انواع صلح
• جایزه و برخی جوایز دریافتی
• معاملات محاباتی
• منافع حاصل از برخی صلح‌های عمری

مالیات درآمدهای بلاعوض

یکی از رایج‌ترین مواردی که در بحث مالیات بر درآمد اتفاقی مطرح می‌شود، مالیات درآمد بلاعوض است.

درآمد یا منفعت بلاعوض زمانی مطرح می‌شود که فرد مالی را دریافت کند، بدون اینکه در مقابل آن کالا، خدمت یا عوضی پرداخت کرده باشد. این دریافت می‌تواند وجه نقد یا یک دارایی مثل خودرو، طلا یا ملک باشد.

برای مثال، فرض کنید شخصی مبلغی را بدون دریافت هیچ عوضی به فرد دیگری منتقل کند. یا شخصی مالکیت یک خودرو یا ملک را بدون دریافت مبلغی در مقابل آن به دیگری منتقل کند. این موارد می‌توانند از نظر مالیاتی در چارچوب درآمدهای اتفاقی بررسی شوند.

مالیات جایزه

اگر در یک مسابقه، قرعه‌کشی یا برنامه مشابه برنده جایزه شوید، ممکن است این جایزه از نظر مالیاتی به عنوان درآمد اتفاقی در نظر گرفته شود. برای مثال، برنده شدن در قرعه‌کشی حساب‌های قرض‌الحسنه یا دریافت یک خودرو در قرعه‌کشی فروشگاه، می‌تواند مشمول بررسی مالیات هدیه باشد. بنابراین بهتر است فقط به ارزش جایزه توجه نکنید و قبل از دریافت یا انتقال آن، وضعیت مالیات جایزه را بررسی کنید تا بعداً با مطالبه مالیات یا ابهام در نحوه محاسبه آن مواجه نشوید. 

مالیات معاملات محاباتی

معامله محاباتی زمانی مطرح می‌شود که دو طرف معامله، کالا، ملک یا خدماتی را با ارزشی بسیار متفاوت از ارزش واقعی آن با یکدیگر مبادله کنند؛ به‌ بیان ساده‌تر، یکی از طرفین عملاً منفعت قابل توجهی از معامله به دست می‌آورد. در چنین شرایطی، مابه‌التفاوت ارزش واقعی مورد معامله و مبلغ معامله‌شده می‌تواند برای شخص منتفع، به عنوان درآمد اتفاقی مورد بررسی قرار گیرد.

برای مثال، اگر ملکی با ارزش واقعی بسیار بالاتر، با مبلغی به‌مراتب کمتر به شخصی واگذار شود، اختلاف ایجاد شده می‌تواند از نظر مالیاتی اهمیت داشته باشد. بنابراین در معاملات غیرمتعارف، تعیین ارزش واقعی و بررسی شرایط قرارداد اهمیت زیادی دارد و بهتر است قبل از تنظیم معامله، موضوع از نظر مالیاتی بررسی شود.

نحوه تعیین درآمد مشمول مالیات اتفاقی

ماده 120 قانون مالیات های مستقیم، درآمد مشمول مالیات اتفاقی را به شرح زیر تعیین می‌کند:

1. اگر درآمد اتفاقی به صورت نقدی باشد:
   مالیات آن از صد در صد درآمد به‌دست آمده محاسبه می‌شود.
   
2. اگر درآمد اتفاقی به صورت غیرنقدی باشد:
   مالیات آن بر اساس ارزش روز آن در زمان تحقق درآمد محاسبه می‌شود.

در صورتی‌که موضوع، درآمد ملک باشد و برای آن طبق ماده 64 قانون مالیات های مستقیم ارزش معاملاتی تعیین شده باشد، مبنای محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی، ارزش معاملاتی ملک قرار می‌گیرد.

مالیات صلح معوض

صلح معوض قراردادی است که در آن دو طرف درباره موضوعی با یکدیگر توافق می‌کنند، بدون اینکه این توافق الزاماً در قالب یکی از قراردادهای معروف مثل بیع، اجاره یا هبه باشد. بر اساس تبصره ماده 120 قانون مالیات های مستقیم، صلح معوض مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی است.

در این حالت، برای محاسبه درآمد اتفاقی، ارزش دو عوض با یکدیگر مقایسه می‌شود. اگر یکی از طرفین در این معامله منفعت بیشتری به دست آورده باشد، مابه‌التفاوت ارزش دو عوض برای شخص منتفع، درآمد اتفاقی محسوب شده و مبنای محاسبه مالیات قرار می‌گیرد. بنابراین اگر قصد تنظیم چنین قراردادی را دارید، بهتر است ارزش واقعی عوضین و آثار مالیاتی قرارداد را قبل از انجام معامله بررسی کنید.

مالیات بر درآمد اتفاقی در صلح عمری

صلح عمری قراردادی است که در آن مالک، مال خود را به شخص دیگری منتقل می‌کند، اما حق استفاده از منافع آن را تا پایان عمر برای خودش نگه می‌دارد. برای مثال، ممکن است شخصی مالکیت یک ملک را به فرزند خود منتقل کند، اما تا زمانی که زنده است، حق سکونت یا استفاده از ملک را برای خود حفظ کند.

بر اساس ماده ۱۲۲ قانون مالیات‌های مستقیم، در صلح عمری، مبنای تعیین درآمد مشمول مالیات اتفاقی، مجموع ارزش روز مال و ارزش منافع آن در تاریخ انتقال است. بنابراین در چنین معاملاتی فقط ارزش خود ملک یا مال مورد صلح اهمیت ندارد و ارزش حق استفاده از منافع نیز در محاسبات مالیاتی مورد توجه قرار می‌گیرد.

نحوه محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی

برای همهٔ اشخاص حقیقی و حقوقی، این پرسش که “نحوۀ محاسبه و نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی چند درصد است” مطرح می‌شود. در ادامه، نحوۀ محاسبه و نرخ‌های مربوط به مالیات بر درآمد اتفاقی برای هریک از این دو گروه را به‌طور جداگانه شرح می‌‎دهیم. 

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی بر اساس نرخ مقرر در ماده ۱۳۱ قانون مالیات های مستقیم در سال ۱۴۰۵ به شرح زیر است:

• تا میزان چهار میلیارد ریال درآمد، مشمول مالیات سالانه به نرخ پانزده درصد
• نسبت به مازاد بر چهار میلیارد ریال تا میزان هشت میلیارد ریال درآمد، مشمول مالیات سالانه به نرخ بیست درصد
• نسبت به مازاد هشت میلیارد ریال درآمد، مشمول مالیات سالانه به نرخ بیست و پنج درصد

مثال برای مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی

فرض کنید پدری به فرزندش ملکی به صورت بلاعوض به ارزش معاملاتی ۵۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال و ارزش روز ۶۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال هدیه دهد. بر این اساس میزان مالیات بر درآمد اتفاقی برای فرزند به صورت زیر محاسبه می‌شود:

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی هم طبق بخشنامه شماره ۲۳۰/۹۷/۱۵۸، مشمول نرخ‌های پلکانی در ماده ۱۳۱ قانون مالیات های مستقیم است. علاوه بر این، در ماده ۱۲۸ قانون مالیات‌های مستقیم هم به درآمد مشمول مالیات اشخاص حقوقی اشاره دارد که «درآمد مشمول مالیات اشخاص حقوقی ناشی از درآمدهای اتفاقی از طریق رسیدگی به دفاتر تشخیص داده خواهد شد و مالیات‌هایی که طبق ‌مقررات این فصل در منبع پرداخت می‌شود به عنوان پیش پرداخت مالیات آن‌ها منظور خواهد شد».

مثال برای مالیات بر  درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی

فرض کنید شرکتی در سال گذشته به دلیل آتش سوزی در دفتر مرکزی شرکت از یکی از نهادهای انقلاب اسلامی، یک واحد تجاری به ارزش ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال به عنوان هدیه دریافت کرده است. همچنین مبلغ ۳۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ريال نیز از سوی یکی از شرکت‌های همکار به این شرکت هبه شد. در این صورت مالیات برای این درآمدهای اتفاقی به شرح زیر است:

در این مثال واحد تجاری دریافتی از سوی نهاد انقلاب اسلامی مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی نیست. اما مالیات مبلغ دریافتی نقدی به شرح زیر محاسبه می‌شود:

معافیت های مالیات بر درآمد اتفاقی

طبق ماده ۱۲۷ قانون مالیات های مستقیم، موارد زیر مشمول معافیت مالیات بر درآمد اتفاقی خواهند بود:

کمک‌های نقدی و غیرنقدی

اگر فردی از طریق کمک‌های نقدی و غیرنقدی توسط سازمان‌های خیریه، عام‌المنفعه، وزارتخانه‌ها، شرکت‌ها، مؤسسات دولتی، نهادهای انقلاب اسلامی و شهرداری‌ها درآمدی کسب کند، نیازی به پرداخت مالیات ندارد.

تشویق دولت برای صادرات و تولید

درآمدهایی که به‌عنوان تشویقی از سوی دولت برای صادرات، تولید و خرید محصولات کشاورزی در نظر گرفته می‌شوند، از پرداخت مالیات معاف هستند.

کمک‌های مالی به خسارت‌دیدگان حوادث

مبالغی که از طریق کمک‌های مالی به خسارت‌دیدگان حوادثی مانند سیل، زلزله، جنگ، آتش‌سوزی و حوادث غیرمترقبه دیگر به دست می‌آید، مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی نخواهد بود.

کمک‌های دولتی به شرکت‌های دانش‌بنیان و فناوران (شرکت‌های دانش‌بنیان مستقر در پارک‌های علم و فناوری، مراکز رشد یا شتاب‌دهنده‌های دارای مجوز)، در صورتی‌که کمک‌های مالی یا تجهیزات بلاعوض از دولت یا نهادهای عمومی دریافت کنند، طبق تبصره ماده 127 قانون مالیات های مستقیم و آیین‌نامه‌های مربوطه، از پرداخت مالیات بر درآمد اتفاقی معاف هستند.

تکالیف مودیان مالیات بر درآمد اتفاقی

مودیان درآمدهای اتفاقی باید چند تکلیف مهم مالیاتی را رعایت کنند. اشخاص حقیقی اگر منافع مالی دائمی یا موقت به صورت بلاعوض دریافت کنند، باید مالیات همان منافع را در سال بعد و طبق ماده ۱۲۳ قانون مالیات‌های مستقیم پرداخت کنند. هنگام دریافت سایر درآمدهای اتفاقی، باید اظهارنامه مالیاتی را تا پایان ماه بعد از دریافت درآمد یا تعلق منافع به اداره امور مالیاتی تسلیم و مالیات آن را پرداخت کنند. چنانچه معامله در دفاتر اسناد رسمی صورت گیرد و مالیات اخذ شود، تکلیف ارائه اظهارنامه محقق نمی‌شود.

اشخاص حقوقی باید همه منابع مالیاتی مرتبط از جمله منافع موضوع ماده ۱۲۳ را در اظهارنامه همراه با ترازنامه و صورت سود و زیان تا حداکثر چهار ماه پس از سال مالی به اداره امور مالیاتی تحویل دهند و مالیات خود را بپردازند. اگر درآمد اتفاقی مشمول مالیات به روش دیگری محاسبه شود، اشخاص حقوقی نیازی به اظهارنامه جداگانه ندارند. رعایت مهلت ماده ۱۲۶ قانون مالیات‌های مستقیم اهمیت زیادی دارد و تاخیر در ارائه اظهارنامه مالیاتی و عدم پرداخت مالیات با جریمه همراه است. 

دانش مالیاتی: محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی تا تسلط بر اجرای قوانین

مالیات بر درآمد اتفاقی فقط به دانستن چند نرخ مالیاتی محدود نمی‌شود؛ تشخیص نوع درآمد، بررسی معافیت‌ها، تعیین ارزش درآمد، شناخت مواد قانونی و محاسبه صحیح مالیات، همگی به دانش مالیاتی نیاز دارند. اگر در حوزه حسابداری فعالیت می‌کنید یا می‌خواهید مهارت خود را در مباحث مالیاتی جدی‌تر کنید، دوره حسابداری مالیاتی آکادمی مجتبی خسروی می‌تواند مسیر یادگیری شما را کاربردی‌تر و حرفه‌ای‌تر کند.

در این دوره، مباحث مالیاتی از حالت صرفاً تئوری خارج می‌شوند و با نگاه اجرایی و کاربردی یاد می‌گیرید چگونه قوانین مالیاتی را در مسائل واقعی حسابداری به کار ببرید. اگر هدفتان این است که در کنار دانش حسابداری، درک دقیق‌تری از محاسبه مالیات، تکالیف مودیان و اجرای صحیح مقررات داشته باشید، این دوره می‌تواند قدم مهمی برای تبدیل دانش مالیاتی به یک مهارت قابل استفاده در بازار کار باشد.

جمع‌بندی

فصل مالیات بر درآمد اتفاقی بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام مالیاتی است که عدم آگاهی از آن می‌تواند هزینه‌های مالی و حقوقی قابل توجهی به دنبال داشته باشد. این مالیات نه تنها هدایای نقدی، بلکه هبه ملک به فرزند یا همسر، جوایز، معاملات صوری و صلح عمری را هم در بر می‌گیرد. به نظر شما، آیا معافیت مالیاتی هبه به اعضای درجه‌ یک خانواده، می‌تواند باعث کاهش معاملات صوری شود؟ نظرات و تجربیات خود را در کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول