انواع مالیات بر درآمد؛ نحوه محاسبه + جدول 1405

آیا می‌دانستید ناآگاهی از انواع مالیات بر درآمد می‌تواند سالانه هزینه‌های سنگینی را به کسب‌وکارتان تحمیل کند؟ بسیاری از فعالان اقتصادی به دلیل عدم شناخت قوانین، نه تنها فرصت‌های معافیتی را از دست می‌دهند، بلکه با جرایم سنگین مالیاتی هم رو به رو می‌شوند. در این مقاله از آکادمی مجتبی خسروی، انواع مالیات بر درآمد را  مرور می‌کنیم تا بتوانید با آگاهی کامل، مسیر مدیریت مالیاتی خود را هموار سازید.

انواع مالیات بر درآمد

وقتی صحبت از مالیات می‌شود، یکی از اولین پرسش‌ها این است که مالیات دقیقاً بر چه چیزی تعلق می‌گیرد؟ آیا هر درآمدی مشمول مالیات است؟ آیا کارمند، صاحب فروشگاه، مالک ملک و مدیر یک شرکت باید قوانین مالیاتی یکسانی را رعایت کنند؟ مالیات بر درآمد، یکی از مهم‌ترین انواع مالیات مستقیم است که بر درآمد اشخاص حقیقی و حقوقی بر اساس قوانین مالیاتی تعیین می‌شود؛ یعنی این مالیات مستقیماً به میزان درآمد ایجاد شده توسط فرد یا کسب‌وکار ارتباط دارد.

پیش از اینکه هر یک از انواع مالیات بر درآمد را جداگانه بررسی کنیم، بهتر است یک نگاه کلی به آن‌ها داشته باشید. جدول زیر خلاصه‌ای از مهم‌ترین انواع مالیات بر درآمد، مواد قانونی مرتبط و نرخ هرکدام را نشان می‌دهد:

انواع مالیات بر درآمد قانون مالیات های مستقیم
ماده قانون مالیاتهای مستقیم	عنوان مالیات قابل پرداخت	شرح مالیات بر درآمد	نرخ مالیات قابل پرداخت
ماده 93	مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی (مالیات مشاغل)	درآمد کسب شده اشخاص حقیقی از طریق اشتغال در ایران، پس از کسر معافیت ها	بر اساس نرخ ماده 131 قانون مالیاتهای مستقیم
ماده 105	مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی	مجموع درآمد حاصل از فعالیت در ایران یا خارج از ایران، پس از کسر معافیت ها و وضع زیانهای منابع غیر معاف	25%
ماده 82 تا 92	مالیات بر درآمد حقوق	درآمد شخص حقیقی در خدمت شخص (حقیقی یا حقوقی) دیگر	به صورت تصاعدی بر اساس میزان درآمد از 10% تا 30%
ماده 53	مالیات بر درآمد املاک	درآمد حاصل از اجاره املاک پس از کسر 25% بابت هزینه‌ها و استهلاکات و تعهدات مالک	موجر حقیقی: 15% الی 25% موجر حقوقی: 25%
ماده 119	مالیات بر درآمد اتفاقی	درآمد نقدی یا غیرنقدی که شخص (حقیقی یا حقوقی) بصورت بلاعوض کسب می‌کند	بر اساس ارزش درآمد از 15% تا 25%
ماده 81	مالیات بر درآمد کشاورزی	درآمد حاصل از فعالیتهای کشاورزی، دام و طیور، شیلات و جنگل‌داری	معاف از مالیات

مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی (مالیات مشاغل)

مالیات مشاغل مربوط به افرادی است که به صورت شخصی از فعالیت‌های اقتصادی، شغلی یا سایر منابع درآمدی، درآمد کسب می‌کنند. صاحبان فروشگاه‌ها، پزشکان، وکلا، فریلنسرها، فعالان خدماتی و سایر صاحبان مشاغل در این گروه قرار می‌گیرند.

مبنای محاسبه این مالیات، درآمد مشمول مالیات است؛ یعنی ابتدا درآمدهای کسب‌ شده مشخص می‌شود، سپس هزینه‌های قابل قبول مالیاتی و معافیت‌های قانونی از آن کسر شده و مالیات بر اساس نرخ‌های تعیین‌ شده محاسبه می‌شود. به طور کلی، محاسبه مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی به این شکل انجام می‌شود:

درآمد مشمول مالیات = درآمد کسب‌شده − هزینه‌های قابل قبول − معافیت‌های قانونی

مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی

مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی، مالیاتی است که از درآمد شرکت‌ها، موسسات و سایر واحدهای ثبت‌ شده قانونی دریافت می‌شود. مبنای محاسبه این مالیات، درآمد مشمول مالیات پس از کسر هزینه‌های قابل قبول مالیاتی و تعدیلات قانونی است. به بیان ساده‌تر، شرکت ابتدا درآمدها و هزینه‌های خود را ثبت می‌کند، سپس سود مشمول مالیات تعیین شده و مالیات بر اساس مقررات قانونی محاسبه می‌شود. فرمول کلی محاسبه به شرح زیر است:

درآمد مشمول مالیات = درآمدها − هزینه‌های قابل قبول − معافیت‌ها و تعدیلات قانونی

نرخ عمومی مالیات بر درآمد شرکت ها طبق ماده ۱۰۵ قانون مالیات‌های مستقیم، ۲۵ درصد است.

تفاوت مالیات بر درآمد مشاغل و شرکت‌ها به شرح جدول زیر عبارت است از:

معیار مقایسه	اشخاص حقیقی	اشخاص حقوقی
مصداق	افراد، صاحبان مشاغل، حقوق‌بگیران، فریلنسرها	شرکت‌ها، موسسات، تعاونی‌ها
نرخ مالیات	بسته به نوع درآمد؛ برای مشاغل طبق ماده ۱۳۱ پلکانی	معمولاً ۲۵٪ طبق ماده ۱۰۵
مبنای محاسبه	درآمد پس از کسر معافیت‌ها و هزینه‌ها	درآمد مشمول مالیات شرکت
اظهارنامه	معمولاً تا پایان خرداد برای مشاغل	تا چهار ماه پس از پایان سال مالی
مدارک لازم	اسناد شغلی، درآمد، هزینه، اظهارنامه و مدارک فعالیت	اظهارنامه، ترازنامه، سود و زیان، دفاتر و اطلاعات سهامداران
جریمه عدم ارسال اظهارنامه	برای صاحبان مشاغل ۳۰٪ مالیات متعلق	۳۰٪ مالیات متعلق
سطح تکالیف	بسته به گروه شغلی متفاوت است	معمولاً کامل‌تر و دقیق‌تر است

مالیات بر درآمد حقوق

این نوع مالیات، یکی از رایج‌ترین انواع مالیات بر درآمد است که به درآمد حاصل از حقوق، دستمزد و مزایای کارکنان تعلق می‌گیرد. کارمندان، کارگران، مدیران و افرادی که در مقابل انجام کار یا ارائه خدمات، مبلغی به عنوان حقوق دریافت می‌کنند، ممکن است مشمول این نوع مالیات شوند.

در این نوع مالیات، وظیفه محاسبه و پرداخت مالیات معمولاً بر عهده کارفرما است. یعنی کارفرما باید میزان درآمد مشمول مالیات کارکنان را محاسبه کند، مبلغ مالیات را از حقوق کسر کرده و در مهلت قانونی به سازمان امور مالیاتی پرداخت کند.

نحوه محاسبه

برای محاسبه مالیات بر درآمد حقوق، ابتدا باید درآمد مشمول مالیات مشخص شود. همه دریافتی‌های کارکنان الزاماً مشمول مالیات نیستند و برخی مزایا طبق قانون شرایط خاصی دارند. مراحل کلی محاسبه عبارت است از:

1. تعیین مجموع حقوق و مزایای مشمول مالیات
2. کسر معافیت مالیات حقوق سالانه یا ماهانه
3. اعمال نرخ‌های مالیاتی به صورت پلکانی

به این معنا که کل حقوق فرد با یک نرخ ثابت محاسبه نمی‌شود؛ بلکه هر بخش از درآمد در پله مالیاتی مربوط به خود قرار می‌گیرد.

جدول نرخ مالیات بر درآمد حقوق سال ۱۴۰۵

در صورتی که می‌خواهید بدانید حقوق شما در کدام پله مالیاتی قرار دارد و چه نرخی از مالیات به آن تعلق می‌گیرد، جدول زیر می‌تواند راهنمای سریع و کاربردی برای شما باشد:

درآمد مشمول مالیات ماهانه	نرخ مالیات
تا ۴۰۰ میلیون ریال	معاف
مازاد ۴۰۰ تا ۸۰۰ میلیون ریال	۱۰ درصد
مازاد ۸۰۰ میلیون تا ۱ میلیارد ریال	۱۵ درصد
مازاد ۱ تا ۱.۲ میلیارد ریال	۲۰ درصد
مازاد ۱.۲ تا ۱.۴ میلیارد ریال	۲۵ درصد
بیش از ۱.۴ میلیارد ریال	۳۰ درصد

مالیات بر درآمد املاک

مالیات بر درآمد املاک به درآمدهای حاصل از فعالیت‌های مرتبط با ملک تعلق می‌گیرد. اگر فردی ملکی را اجاره دهد یا در شرایط خاصی اقدام به نقل‌وانتقال ملک کند، باید قوانین مربوط به مالیات املاک را بررسی کند. مهم‌ترین بخش‌های این مالیات عبارت است از:

• مالیات بر درآمد اجاره ملک
• مالیات نقل‌وانتقال املاک
• مالیات خانه‌های خالی در شرایط تعیین‌ شده قانونی

مالیات بر درآمد اجاره ملک چگونه محاسبه می‌شود؟

در مالیات بر درآمد اجاره، کل مبلغ اجاره دریافتی مبنای نهایی محاسبه نیست. طبق قانون، بخشی از درآمد اجاره بابت هزینه‌ها، استهلاک و تعهدات مالک کسر می‌شود و مبلغ باقی‌مانده به عنوان درآمد مشمول مالیات در نظر گرفته می‌شود. فرمول ساده محاسبه به شرح زیر است:

درآمد مشمول مالیات اجاره = مبلغ اجاره سالانه × ۷۵ درصد

برای مثال، اگر مالک یک ملک در طول سال ۱ میلیارد تومان اجاره دریافت کند، ابتدا ۲۵ درصد آن بابت هزینه‌ها و استهلاک کسر می‌شود:
۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۲۵٪ = ۲۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
درآمد مشمول مالیات:
۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ – ۲۵۰,۰۰۰,۰۰۰ = ۷۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان

پس از تعیین این مبلغ، مالیات بر اساس مقررات مربوط محاسبه می‌شود.

مالیات نقل‌وانتقال ملک

زمانی که یک ملک به صورت قطعی منتقل می‌شود، فروشنده باید مالیات نقل‌وانتقال ملک را طبق قانون پرداخت کند. این مالیات بر اساس ارزش معاملاتی ملک محاسبه می‌شود و با قیمت واقعی معامله تفاوت دارد. بنابراین، افرادی که قصد خرید یا فروش ملک دارند، باید علاوه بر مبلغ معامله، هزینه‌های مالیاتی مرتبط با انتقال ملک را هم در برنامه‌ریزی مالی خود در نظر بگیرند.

مالیات خانه‌های خالی

مالیات خانه‌های خالی، یکی از موضوعات مهم در حوزه مالیات املاک است. در صورتی‌که واحد مسکونی طبق اطلاعات سامانه ملی املاک و اسکان، شرایط لازم برای خالی بودن را داشته باشد، ممکن است مشمول مالیات شود. برای جلوگیری از ایجاد مشکلات مالیاتی، مالکان باید اطلاعات مربوط به املاک خود را در سامانه‌های مربوط ثبت و به‌روز نگه دارند.

مالیات بر درآمد اتفاقی

این مالیات به درآمدهایی مربوط می‌شود که فرد بدون داشتن یک فعالیت اقتصادی مستمر یا شغلی، به صورت غیرمنتظره به دست می‌آورد. این نوع درآمد معمولاً از طریق هدیه، جایزه، دریافت بلاعوض یا برخی معاملات خاص ایجاد می‌شود و در شرایط تعیین‌ شده قانونی می‌تواند مشمول مالیات باشد.

به بیان ساده‌تر، اگر فردی مالی را دریافت کند که در مقابل آن فعالیت اقتصادی مشخصی انجام نداده باشد، ممکن است این درآمد در گروه درآمدهای اتفاقی بررسی شود. برخی نمونه‌های درآمد اتفاقی عبارت است از:

• دریافت هدیه نقدی یا غیرنقدی با ارزش بالا
• دریافت جایزه
• دریافت مال یا منفعت بدون پرداخت مبلغ معادل
• برخی معاملات خاص که با ارزش واقعی فاصله دارند

نحوه محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی

برای محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی، ابتدا ارزش درآمد به‌دست‌ آمده مشخص می‌شود. اگر این درآمد به صورت غیرنقدی باشد، ارزش روز آن دارایی یا منفعت بررسی خواهد شد. پس از تعیین ارزش درآمد، مقررات قانون مالیات‌های مستقیم برای محاسبه مالیات اعمال می‌شود. در این مرحله، نوع درآمد، شرایط دریافت آن و قوانین مربوط به معافیت‌ها اهمیت زیادی دارد.

مالیات بر درآمد کشاورزی

مطابق با فصل مالیات بر درآمد قانون مالیات‌های مستقیم برای حمایت از تولیدکنندگان این حوزه، شرایط و معافیت‌های خاصی برای درآمدهای حاصل از فعالیت‌های تولیدی در بخش کشاورزی و دامپروری در نظر گرفته شده است.

به همین دلیل، برخلاف بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی، درآمد حاصل از برخی فعالیت‌های کشاورزی طبق قانون از پرداخت مالیات معاف است. البته این معافیت بیشتر برای تولیدکنندگان اصلی محصولات کشاورزی در نظر گرفته شده و هر نوع فعالیت مرتبط با محصولات کشاورزی لزوماً شرایط یکسانی ندارد. برخی فعالیت‌هایی که در حوزه مالیات بر درآمد کشاورزی بررسی می‌شوند عبارت است از:

• کشاورزی و زراعت
• باغداری
• دامپروری و دامداری
• پرورش طیور
• پرورش ماهی
• زنبورداری
• صیادی و ماهیگیری
• فعالیت‌های مرتبط با تولیدات کشاورزی

آیا همه فعالیت‌های مرتبط با کشاورزی معاف از مالیات هستند؟

خیر، باید تفاوت بین تولید اولیه و فعالیت‌های تجاری پس از تولید را در نظر گرفت. برای مثال، فردی که محصول کشاورزی تولید می‌کند ممکن است از معافیت قانونی استفاده کند؛ اما اگر همان محصول را خریداری کند و با فعالیت‌هایی مانند بسته‌بندی صنعتی، فرآوری گسترده یا فروش تجاری عرضه کند، ممکن است فعالیت او در گروه مالیات بر درآمد مشاغل یا مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی بررسی شود.

مالیات بر درآمد چگونه محاسبه می‌شود؟

پاسخ این سوال به نوع درآمد، وضعیت شخص، هزینه‌های قابل قبول و قوانین مربوط به هر گروه درآمدی بستگی دارد.

به صورت کلی برای محاسبه مالیات بر درآمد، ابتدا باید درآمد مشمول مالیات مشخص شود. یعنی درآمدهای فرد یا شرکت بررسی می‌شود، هزینه‌های قابل قبول مالیاتی و معافیت‌های قانونی از آن کسر می‌شود و سپس نرخ مالیات مربوط اعمال خواهد شد. فرمول کلی محاسبه:

درآمد مشمول مالیات = درآمدها – هزینه‌های قابل قبول – معافیت‌های قانونی

پس از تعیین درآمد مشمول مالیات، نرخ مالیات بر اساس نوع درآمد مشخص می‌شود.

مراحل محاسبه مالیات بر درآمد

محاسبه مالیات معمولاً در چند مرحله انجام می‌شود:

۱. تعیین نوع درآمد

اولین قدم، مشخص کردن نوع درآمد است؛ زیرا قوانین مالیاتی برای هر درآمد متفاوت است. برای مثال، مالیات بر درآمد حقوق، مشاغل و اشخاص حقوقی روش محاسبه یکسانی ندارند.

۲. بررسی درآمدهای کسب‌ شده

در این مرحله، مجموع درآمدهای مرتبط با فعالیت مشخص می‌شود. برای صاحبان مشاغل، فروش و درآمد حاصل از فعالیت اقتصادی اهمیت دارد و برای شرکت‌ها، درآمدهای ثبت‌ شده در صورت‌های مالی بررسی می‌شود.

۳. کسر هزینه‌های قابل قبول مالیاتی

هزینه‌هایی که برای ایجاد درآمد انجام شده‌اند و شرایط قانونی داشته باشند، از درآمد کسر می‌شوند. این هزینه‌ها باید واقعی، مرتبط با فعالیت و دارای مدارک معتبر باشند.

۴. اعمال معافیت‌های مالیاتی

برخی درآمدها یا افراد طبق قانون از پرداخت مالیات معاف هستند. استفاده از این معافیت‌ها می‌تواند مبلغ مالیات نهایی را کاهش دهد.

۵. اعمال نرخ مالیات

در آخر، نرخ مالیات بر درآمد مربوط به هر گروه اعمال می‌شود. برای برخی افراد، نرخ به صورت پلکانی محاسبه می‌شود و برای برخی اشخاص حقوقی، نرخ مشخصی برای درآمد مشمول مالیات وجود دارد.

تفاوت نحوه محاسبه انواع مالیات بر درآمد

نوع درآمد	مبنای محاسبه مالیات
مالیات بر درآمد حقوق	حقوق و مزایای مشمول پس از کسر معافیت
مالیات بر درآمد مشاغل	درآمد پس از کسر هزینه‌های قابل قبول و معافیت‌ها
مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی	سود یا درآمد مشمول مالیات شرکت
مالیات بر درآمد املاک	درآمد حاصل از اجاره یا مقررات مربوط به ملک
مالیات بر درآمد اتفاقی	ارزش درآمد یا دارایی دریافت‌ شده طبق قانون

برای محاسبه مالیات بر درآمد در قانون مالیات های مستقیم، نمی‌توان تنها به میزان درآمد اولیه توجه کرد. نوع فعالیت، اسناد مالی، هزینه‌های قابل قبول و استفاده درست از معافیت‌ها، همگی در تعیین مبلغ نهایی مالیات نقش دارند.

آموزش مالیات برای ورود به بازار کار حرفه‌ای

امروزه صاحبان مشاغل فقط با محاسبه مالیات سروکار ندارند؛ بلکه باید با موضوعاتی مانند ثبت دقیق درآمدها، شناسایی هزینه‌های قابل قبول، تنظیم اظهارنامه، سامانه مودیان و قوانین جدید مالیاتی هم آشنا باشند.

در دوره آموزش حسابداری مالیاتی آکادمی مجتبی خسروی، مباحث مالیاتی به صورت کاربردی آموزش داده می‌شود تا بتوانید قوانین مالیاتی را در موقعیت‌های واقعی کسب‌وکار اجرا کنید. این دوره برای افرادی مناسب است که می‌خواهند مهارت خود را در زمینه مالیات، تنظیم اظهارنامه، محاسبه مالیات و مدیریت پرونده‌های مالیاتی تقویت کنند.

جمع‌بندی

مالیات بر درآمد، یکی از موضوعات مهمی است که شناخت درست آن به افراد و کسب‌وکارها کمک می‌کند تصمیم‌های مالی دقیق‌تری بگیرند. آشنایی با انواع مالیات بر درآمد، نحوۀ محاسبه، معافیت‌ها و تکالیف قانونی، مسیر مدیریت مالیاتی را ساده‌تر می‌کند. به نظر شما بزرگ‌ترین دلیل مشکلات مالیاتی کسب‌وکارها چیست؟ نبود آموزش کافی یا بی‌توجهی به قوانین؟ نظرات و تجربیات خود را در کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید. 

سوالات متداول