هزینه استهلاک ماده 149 قانون مالیاتهای مستقیم 1405

هزینه استهلاک، یکی از مهم‌ترین هزینه‌هایی است که می‌تواند روی سود و مالیات کسب‌وکار شما اثر بگذارد. اما کدام دارایی‌ها استهلاک‌پذیر هستند؟ نحوه محاسبه هزینه استهلاک مالیاتی چگونه است؟ در این مقاله، جدول استهلاک دارایی‌ها بر اساس ماده ۱۴۹، روش‌های محاسبه استهلاک و نحوه ثبت آن در اظهارنامه مالیاتی را مرور می‌کنیم.

جدول استهلاک دارایی ها ۱۴۰۵

پیدا کردن نرخ استهلاک یا عمر مفید یک دارایی بین ردیف‌های مختلف جدول همیشه ساده نیست. در صورتی‌که با استهلاک ماشین‌آلات، ساختمان، تجهیزات اداری یا سایر دارایی‌های استهلاک‌پذیر سروکار دارید، پیشنهاد می‌کنیم فایل PDF آخرین جدول استهلاک دارایی‌های استهلاک پذیر را دانلود و مشاهده کنید:

انواع هزینه استهلاک کدامند؟

هزینه استهلاک به زبان ساده، یعنی بخشی از بهای دارایی استهلاک‌پذیر باید در طول عمر مفید و به‌صورت منظم به هزینه تبدیل شود. اگر برای کسب‌وکارتان دستگاه، ماشین‌آلات یا تجهیزات خریده باشید، طبیعی است که این دارایی‌ها با گذشت زمان و استفاده، بخشی از کارایی و ارزش خود را از دست بدهند. به این کاهش تدریجی ارزش، استهلاک دارایی گفته می‌شود.

در حسابداری، نحوه محاسبه استهلاک با توجه به استاندارد حسابداری شماره ۱۱ در دو گروه دارایی ثابت مشهود و دارایی نامشهود قرار می‌گیرند. دارایی ثابت مشهود مانند ساختمان، ماشین‌آلات، تجهیزات و وسایل نقلیه ماهیت فیزیکی دارد، در حالی که دارایی نامشهود مانند حق امتیاز، نرم‌افزار یا برخی هزینه‌های تأسیس فاقد ماهیت فیزیکی است. البته نحوه استهلاک هر گروه باید مطابق استانداردهای حسابداری و در محاسبات مالیاتی با رعایت مقررات ماده ۱۴۹ انجام شود.

عوامل موثر در هزینه استهلاک دارایی های ثابت

برای محاسبه درست هزینه استهلاک دارایی‌های ثابت، سه عامل اصلی را باید در نظر بگیرید:

۱. بهای تمام‌ شده دارایی

بهای تمام‌ شده فقط قیمت خرید دارایی نیست. مخارجی که برای آماده‌سازی دارایی و رساندن آن به وضعیت قابل بهره‌برداری انجام می‌شود، با رعایت ضوابط مربوط در تعیین بهای تمام‌ شده اثر دارند. برای مثال، قیمت خرید، هزینه حمل، نصب و راه‌اندازی می‌تواند در بهای تمام‌ شده دارایی در نظر گرفته شود.

۲. عمر مفید دارایی

عمر مفید دارایی دوره‌ای است که انتظار می‌رود کسب‌وکار از دارایی استفاده کند یا از آن منفعت اقتصادی به دست آورد. میزان استفاده، فرسودگی فیزیکی و قدیمی شدن فنی می‌تواند عمر مفید یک دارایی را تحت‌ تأثیر قرار دهد.

در استهلاک مالیاتی، عمر مفید یا نرخ استهلاک دارایی‌ها بر اساس جدول استهلاک دارایی‌ها طبق ماده ۱۴۹ تعیین می‌شود. به همین دلیل، برای محاسبه هزینه استهلاک در اظهارنامه مالیاتی باید به ضوابط مالیاتی دارایی مورد نظر توجه کنید.

۳. ارزش اسقاط

ارزش اسقاط، مبلغ برآوردی دارایی در پایان عمر مفید آن است. این مبلغ از بهای تمام‌ شده کسر می‌شود تا مبلغ استهلاک‌پذیر دارایی به دست آید.

مبلغ استهلاک‌پذیر = بهای تمام‌شده − ارزش اسقاط

برای مثال، اگر بهای تمام‌ شده یک دستگاه ۶۰۰ میلیون تومان و ارزش اسقاط آن ۶۰ میلیون تومان باشد، مبلغ استهلاک‌پذیر دارایی ۵۴۰ میلیون تومان است.

پس قبل از بررسی نحوۀ محاسبه استهلاک دارایی، بهای تمام‌ شده، عمر مفید و ارزش اسقاط را دقیق مشخص کنید. این سه عامل، پایه محاسبه هزینه استهلاک هستند.

روش های محاسبه استهلاک دارایی

برای محاسبه هزینه استهلاک یک روش ثابت برای همه دارایی‌ها وجود ندارد. نوع دارایی و الگوی استفاده از آن مشخص می‌کند که کدام روش، کاهش منافع اقتصادی دارایی را بهتر نشان می‌دهد. مهم‌ترین روش‌های محاسبه استهلاک دارایی عبارت است از:

• روش خط مستقیم
• روش مانده نزولی
• روش تعداد تولید
• روش مجموع سنوات

نکته: برای روش محاسبه استهلاک مالیاتی، باید روش عمر مفید و نرخ استهلاک دارایی‌ها را با مقررات ماده 149 قانون مالیات‌های مستقیم و جداول استهلاک دارایی‌‌های ثابت تطبیق دهید.

نحوه محاسبه استهلاک به روش خط مستقیم

روش خط مستقیم یکی از ساده‌ترین روش‌های محاسبه استهلاک دارایی است. در این روش، مبلغ استهلاک‌پذیر دارایی به‌طور مساوی در طول عمر مفید آن تقسیم می‌شود. بنابراین، هزینه استهلاک در هر سال مبلغ ثابتی خواهد بود. فرمول محاسبه استهلاک به روش خط مستقیم:

هزینه استهلاک سالانه = (بهای تمام‌ شده دارایی − ارزش اسقاط) ÷ عمر مفید

برای مثال، فرض کنید بهای تمام‌ شده یک دستگاه ۵۰۰ میلیون تومان، ارزش اسقاط آن ۵۰ میلیون تومان و عمر مفید دارایی ۵ سال است:

۹۰ میلیون تومان = ۵ ÷ (۵۰ − ۵۰۰ میلیون تومان)

بنابراین، هزینه استهلاک سالانه دستگاه ۹۰ میلیون تومان است.

این روش بیشتر زمانی کاربرد دارد که انتظار می‌رود منافع اقتصادی دارایی در طول عمر مفید آن تقریباً به‌صورت یکنواخت مصرف شود.

نحوه محاسبه استهلاک به روش مانده نزولی

در روش مانده نزولی، استهلاک هر سال با اعمال نرخ تعیین‌ شده در جدول استهلاک بر مانده ارزش دفتری دارایی محاسبه می‌شود. این محاسبه تا زمانی ادامه دارد که ارزش دفتری دارایی به کمتر از ۵ درصد بهای تمام‌ شده برسد؛ در این شرایط، کل مانده ارزش دفتری در سال بعد به‌صورت یکجا مستهلک می‌شود.

در این روش، هزینه استهلاک در سال‌های اول بیشتر و در سال‌های بعد کمتر است؛ چون فرض می‌شود دارایی در سال‌های ابتدایی استفاده سریع‌تر مستهلک می‌شود. فرمول محاسبه استهلاک به روش مانده نزولی به این صورت است:

هزینه استهلاک سالانه = (بهای تمام‌ شده − استهلاک انباشته) × نرخ استهلاک

برای مثال، فرض کنید بهای تمام‌ شده یک دستگاه ۵۰۰ میلیون تومان و نرخ استهلاک آن ۲۰ درصد است:

سال	ارزش دفتری ابتدای سال	نرخ استهلاک	هزینه استهلاک
سال اول	۵۰۰ میلیون تومان	۲۰٪	۱۰۰ میلیون تومان
سال دوم	۴۰۰ میلیون تومان	۲۰٪	۸۰ میلیون تومان
سال سوم	۳۲۰ میلیون تومان	۲۰٪	۶۴ میلیون تومان

همان‌طور که می‌بینید، نرخ استهلاک دارایی ها ثابت است، اما چون نرخ روی مانده ارزش دفتری اعمال می‌شود، هزینه استهلاک هر سال کاهش پیدا می‌کند.

نکته: در استهلاک مالیاتی، اگر روش تعیین‌شده در جدول استهلاک مانده نزولی باشد، نرخ مربوط به دارایی باید طبق جدول استهلاک ماده 149 در نظر گرفته شود.

نحوه محاسبه استهلاک به روش تعداد تولید

روش استهلاک میزان تولید برای دارایی‌هایی مناسب است که عمر مفید آن‌ها بیشتر به میزان استفاده و فرسودگی فیزیکی بستگی دارد. در این روش، هر چه دارایی در طول سال تولید بیشتری داشته باشد، هزینه استهلاک آن نیز بیشتر خواهد بود. به زبان ساده با تولید هر واحد محصول، بخشی از منافع اقتصادی دارایی مصرف می‌شود. بنابراین، استهلاک بر اساس تعداد محصولات تولید شده محاسبه می‌شود.

ابتدا باید استهلاک هر واحد محصول را به دست آورید:

استهلاک هر واحد محصول = (بهای تمام‌ شده دارایی − ارزش اسقاط) ÷ تعداد برآوردی تولید در عمر مفید

سپس استهلاک سالانه به شکل زیر محاسبه می‌شود:

استهلاک سالانه = استهلاک هر واحد محصول × تعداد محصولات تولید شده در سال

روش ساعات کارکرد

برای برخی دارایی‌ها، میزان استهلاک به تعداد ساعات کارکرد آن‌ها بستگی دارد. یعنی هرچه دارایی بیشتر کار کند، بخش بیشتری از منافع اقتصادی آن مصرف می‌شود. در این روش ابتدا استهلاک هر ساعت کارکرد را محاسبه می‌کنیم:

استهلاک هر ساعت کارکرد = (بهای تمام‌ شده دارایی − ارزش اسقاط) ÷ تعداد ساعات کارکرد برآوردی در عمر مفید

در نهایت، استهلاک سالانه دارایی از فرمول زیر به دست می‌آید:

استهلاک سالانه = استهلاک هر ساعت کارکرد × تعداد ساعات کارکرد دارایی در سال

نحوه محاسبه استهلاک به روش مجموع سنوات

روش مجموع سنوات، هزینه استهلاک بیشتری را به سال‌های ابتدایی عمر مفید دارایی اختصاص می‌دهد. با گذشت زمان، مبلغ استهلاک کاهش پیدا می‌کند. برای شروع، باید مجموع سال‌های عمر مفید دارایی را محاسبه کنید. اگر عمر مفید یک دستگاه ۴ سال باشد:

۱۰ = ۱ + ۲ + ۳ + ۴

حالا فرض کنید مبلغ استهلاک‌پذیر دارایی ۵۰۰ میلیون تومان است.

سال	کسر استهلاک	هزینه استهلاک
سال اول	۴÷۱۰	۲۰۰ میلیون تومان
سال دوم	۳÷۱۰	۱۵۰ میلیون تومان
سال سوم	۲÷۱۰	۱۰۰ میلیون تومان
سال چهارم	۱÷۱۰	۵۰ میلیون تومان

این روش زمانی مناسب است که دارایی در سال‌های ابتدایی منافع اقتصادی بیشتری برای کسب‌وکار ایجاد می‌کند.

هزینه استهلاک ماده 149 قانون مالیات های مستقیم چیست؟

در صورتی‌که هدفتان محاسبه استهلاک مالیاتی است، ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم یکی از مهم‌ترین مواد قانونی برای شماست. این ماده مشخص می‌کند چه نوع کاهش ارزشی از دارایی می‌تواند مبنای محاسبه هزینه استهلاک قرار بگیرد. طبق ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم، دارایی‌های استهلاک‌پذیری که بر اثر استفاده، گذشت زمان یا عوامل دیگر و بدون توجه به تغییر قیمت، ارزش آن‌ها کاهش پیدا می‌کند، قابل استهلاک هستند. هزینه‌های تأسیس هم طبق این ماده قابلیت استهلاک دارند.

تجدید ارزیابی دارایی

طبق تبصره ۱ ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم، افزایش بهای ناشی از تجدید ارزیابی دارایی‌های اشخاص حقوقی با رعایت استانداردهای حسابداری، مشمول مالیات بر درآمد نیست. برای مثال، فرض کنید ارزش دفتری یک دارایی یک میلیارد تومان است و پس از تجدید ارزیابی به سه میلیارد تومان افزایش پیدا می‌کند. اگر در حسابداری استهلاک بر مبنای مبلغ تجدید ارزیابی محاسبه شود، بخش استهلاک مربوط به افزایش دو میلیارد تومانی برای محاسبه مالیات، هزینه قابل قبول مالیاتی نخواهد بود.

در زمان فروش یا معاوضه دارایی تجدید ارزیابی‌ شده هم تفاوت قیمت فروش و ارزش دفتری دارایی بدون اعمال تجدید ارزیابی در محاسبه درآمد مشمول مالیات در نظر گرفته می‌شود.

زیان ناشی از فروش دارایی های مستهلک

ممکن است یک دارایی استهلاک‌پذیر را بفروشید و مبلغ فروش آن از ارزش مستهلک‌ نشده دارایی کمتر باشد. تبصره ۲ ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم برای این شرایط حکم مشخصی دارد. در صورتی‌که بر اثر فروش مال قابل استهلاک یا از کار افتادن ماشین‌آلات، مؤسسه زیان کند، زیان حاصل معادل ارزش مستهلک‌ نشده دارایی منهای مبلغ حاصل از فروش است. این مبلغ می‌تواند یکجا در حساب سود و زیان همان سال محاسبه شود.

زیان دارایی = ارزش مستهلک‌ نشده دارایی − مبلغ فروش

برای مثال، اگر ارزش مستهلک‌ نشده یک دستگاه ۳۰۰ میلیون تومان باشد و دستگاه به مبلغ ۲۲۰ میلیون تومان فروخته شود، زیان حاصل ۸۰ میلیون تومان است.

۸۰ میلیون تومان = ۲۲۰ میلیون تومان − ۳۰۰ میلیون تومان

در محاسبه عددی، اختلاف ارزش مستهلک‌ نشده و مبلغ فروش برابر با ۸۰ میلیون تومان زیان است.

برای دارایی‌های تجدید ارزیابی‌ شده، این حکم بر مبنای ارزش دفتری دارایی بدون اعمال تجدید ارزیابی اجرا می‌شود.

تفاوت استهلاک حسابداری و استهلاک مالیاتی

نحوه محاسبه هزینه استهلاک مالیاتی با استهلاک حسابداری در مبنای محاسبه و هدف هر کدام است. در حسابداری، هدف این است که هزینه دارایی متناسب با الگوی مصرف منافع اقتصادی آن در صورت‌های مالی ثبت شود. اما در استهلاک مالیاتی، مقررات ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم و جدول استهلاک دارایی‌ها مبنای محاسبه قرار می‌گیرد. 

معیار مقایسه	استهلاک حسابداری	استهلاک مالیاتی
هدف	تخصیص مبلغ استهلاک پذیر دارایی طی عمر مفید	تعیین هزینه استهلاک قابل قبول مالیاتی
مبنای محاسبه	استاندارد حسابداری ۱۱	ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم
روش استهلاک	بر اساس الگوی مصرف منافع اقتصادی و برآورد واحد تجاری	مطابق روش‌های تعیین شده در قوانین مالیاتی
قابلیت تجدید نظر	عمر مفید، ارزش باقیمانده و روش استهلاک	تابع ضوابط و محدودیت‌های مالیاتی
اثر بر صورت‌های مالی	سود حسابداری و مبلغ دفتری دارایی	درآمد مشمول مالیات

جمع‌بندی

هزینه استهلاک فقط یک ثبت حسابداری نیست؛ محاسبه درست آن روی سود و هزینه قابل قبول مالیاتی کسب‌وکار اثر دارد. برای محاسبه استهلاک دارایی باید بهای تمام‌ شده، ارزش اسقاط، عمر مفید و روش استهلاک را درست مشخص کنید. در محاسبه مالیاتی هم ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم و جدول استهلاک دارایی‌ها مبنای اصلی شماست. سخت‌ترین بخش محاسبه هزینه استهلاک برای شما چیست؛ پیدا کردن نرخ استهلاک، انتخاب روش محاسبه یا تشخیص دارایی استهلاک‌پذیر؟ نظرات خود را در کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول